İnsan yetisi & başarım
İnsan yetisi ve başarımı için çerçeve
İnsan başarımı; zihinsel işlemenin, simgesel anlam oluşumunun, duyu-motor bütünleşmenin, motor denetimin, bedensel başarım kaynaklarının ve öğrenilmiş uygulama biçimlerinin birlikte işleyişinden doğar.
Yetiler kendini yalıtık işlevler olarak göstermez, düzenli süreçler olarak gösterir: bu süreçlerde bilgi algılanır, seçilir, tutulur, yorumlanır, düzenlenir, eyleme çevrilir ve alıştırma yoluyla kararlı yeterliğe biçimlenir.
Aşağıdaki çerçeve, bu yetileri insan başarımının daha geniş yapısı içindeki işlevlerine göre düzenler.
Bilişsel yetiler, bilgi işlemenin temelini oluşturur.
Dilsel ve simgesel yetiler bu işlemeyi imlere, dile, yazıya, renklere, sayılara, seslere ve tonlara çevirir.
Bilişsel–duyu-motor yetiler, algıyı ve dikkati bedenin denetimiyle bağlar.
Motor yetiler hareketin gerçekleştirilmesini düzenler.
Bedensel başarım ve dayanıklılık, çaba, denge ve hareket için gereken fizyolojik kaynakları sağlar.
Kazanılmış beceriler uygulama düzeyini oluşturur; bu temeller orada eğitimde, işte, gündelik yaşamda, sanatta ve sporda somut yeterliğe bütünlenir.
Çerçeve işlevsel bir mantık izler: algı, işleme, yorumlama, düzenleme, hareket, bedensel dayanıklılık ve uygulama.
Bilişsel yetiler
Bilişsel yetiler, insanın kendini yönlendirdiği, değişen koşullara uyum sağladığı ve amaçlı biçimde eylediği zihinsel işlemlerdir. Bilgiyi erişilir kılar, onu elde tutar, anlamlı ilişkilere göre düzenler ve kullanımını yönetir. Böylece çerçeveyi açarlar: karmaşık başarım, işlenmiş bilgiyle düzenli bir biçimde başlar.
Algı
Algı, çevreden ve bedenden gelen bilginin zihne açıldığı ilk yoldur. Duyu izlenimlerini nesnelere, olaylara, örüntülere, devinimlere ve uzam-zaman ilişkilerine göre düzenler.
Bu alan şunları kapsar: görsel algı, işitsel algı, dokunsal algı, koku ve tat algısı, beden farkındalığı, uzamsal algı, zamansal algı, örüntü tanıma, nesne algısı, yüz tanıma, devinim algısı, şekil–zemin ayrımı ve duyu izlenimlerinin anlamlı düzenlenmesi.
Dikkat
Dikkat, zihinsel kaynakların nasıl yöneltildiğini ve sürdürüldüğünü belirler. İlgili bilgiyi öne çıkarır, onu daha ileri işleme için elde tutar ve neyin arka plana çekilebileceğini belirler.
Bu alan şunları içerir: temel dikkat, uyanıklık, odaklı dikkat, seçici dikkat, bölünmüş dikkat, sürekli dikkat, değişimli dikkat, yoğunlaşma, tepki verme hazırlığı ve dikkat dağınıklığına direnç.
İşleme hızı
İşleme hızı, algının ne kadar çabuk, karar vermenin, geri çağırmanın ve tepkinin nasıl aktığını belirler. Etkisi özellikle zaman baskısı altında, yoğun bilgi ortamlarında ve eylemlerin birbirini izlemesi gereken hızlı dizilerde belirir.
Bu alan şunları içerir: tepki hızı, algı hızı, karar hızı, geri çağırma hızı, çalışma temposu, zihinsel akıcılık, psikomotor hız ve düşünce ile eylemin birbirine bağlanma hızı.
Bellek
Bellek, bilgiyi farklı zaman aralıkları boyunca elde tutar. Yaşananın tanınmasına, anımsanmasına, ondan öğrenilmesine ve eylemde kullanılmasına imkân verir; deneyimin dolaysızlığını uzun süreli bilgiyle ve kişisel anıyla bağlar.
Bu alan şunları içerir: duyusal bellek, kısa süreli bellek, işleyen bellek, uzun süreli bellek, olaysal bellek, anlamsal bellek, işlemsel bellek, özyaşamöyküsel bellek, ileriye dönük bellek, tanıma, serbest hatırlama, ipuçlu hatırlama, kaynak belleği, uzamsal bellek, sözel bellek, görsel bellek, sayı belleği ve bellek pekişmesi.
Öğrenme
Öğrenme, deneyimin, kavrayışın, alıştırmanın ve geri bildirimin bilgiyi, davranışı, izlekleri ve becerileri yeniden biçimlendirdiği süreçtir. Yetiler böyle oluşur, pekişir ve değişen isteklere uyarlanır.
Bu alan şunları içerir: açık öğrenme, örtük öğrenme, çağrışımsal öğrenme, işlemsel öğrenme, kavram öğrenme, ulam öğrenme, istatistiksel öğrenme, kural oluşturma, öğrenme aktarımı, yineleme yoluyla öğrenme, kavrayışla öğrenme, hataya dayalı öğrenme ve otomatikleşme.
Bilginin düzenlenmesi
Bilginin düzenlenmesi, depolanmış bilgiye onu geri çağrılabilir, bağlanabilir ve kullanılabilir kılan bir yapı verir. Tekil bilgilerin anlamaya, genel görünüme ve zihinsel modellere toplanmasını sağlayan iç düzeni kurar.
Bu alan şunları içerir: kavram oluşturma, ulam oluşturma, anlamsal ağlar, şema oluşturma, bilginin sırasal düzenlenmesi, zihinsel modeller, düzenleme dizgeleri, üst ve alt kavramlar, bilginin yapılandırılması ve yeni bilginin var olan bilgiyle bütünleştirilmesi.
Düşünme ve akıl yürütme
Düşünme ve akıl yürütme, zihnin yalıtık bilginin ötesine geçmesini sağlar. İlişkileri tanır, kural türetir, varsayım kurar, açıklama geliştirir ve yargıya varır. Bu, çözümleme, planlama ve kavrayış için gereken zihinsel mesafeyi yaratır.
Bu alan şunları içerir: mantıksal akıl yürütme, tümdengelimli akıl yürütme, tümevarımlı akıl yürütme, olası çıkarımla akıl yürütme, benzeşimle akıl yürütme, nedensel akıl yürütme, soyut düşünme, somut düşünme, dizge düşüncesi, varsayımsal düşünme, karşıolgusal düşünme, olasılıksal akıl yürütme, izleksel düşünme ve eleştirel düşünme.
Sorun çözme
Sorun çözme, istenen bir sonuca apaçık ya da hemen elde bulunan bir yolla ulaşılamadığı yerde başlar. Durumu çözümlenebilir biçime getirir, olası açıklamalar geliştirir, izlek seçer, gerekirse sorunu yeniden kurar, hataları düzeltir ve çözüme giden olası yolları değerlendirir.
Bu alan şunları içerir: sorunun tanımlanması, amaç çözümlemesi, araç–erek çözümlemesi, varsayım oluşturma, çözüm arayışı, izlek seçimi, yaratıcı sorun çözme, hata çözümlemesi, çözümlerin değerlendirilmesi ve yeni durumlara aktarım.
Karar verme ve yargı
Karar verme ve yargı, bilgiye değerlendirici bir yön verir. Neyin ilgili, olası, riskli, değerli ve sonuç doğurucu olduğunu tartar; bilineni gerekçeli bir değerlendirmeye ya da somut bir seçime biçimlendirir.
Bu alan şunları içerir: seçenekleri tartma, risk değerlendirmesi, olasılık değerlendirmesi, maliyet–yarar çözümlemesi, önceliklendirme, ahlaki yargı, pratik yargı, belirsizliğe katlanma, dürtü denetimi ve kişinin kendi yanlış yargılarını düzeltmesi.
Yaratıcılık
Yaratıcılık verir: düşünceye bulucu genişliğini: anlamı yeniden çerçeveler, var olan öğeleri yeni yollarla bağlar ve apaçık olanın ötesinde çözümler geliştirir. Özgünlüğü yerindelikle dengeler; zaten elde olanı yeni düşüncelere, biçimlere ya da yaklaşımlara taşır.
Bu alan şunları içerir: ıraksak düşünme, düşünce akıcılığı, özgünlük, esneklik, ayrıntılandırma, yeniden çerçeveleme, uzak kavramların birleştirilmesi, eğretilemeli düşünme, yaratıcı sorun çözme ve yakınsak düşünme.
Yürütücü işlevler
Yürütücü işlevler, düşünce ve eylem için düzenleyici yapıyı sağlar. Amaç koyar, kural uygular, dürtüleri dizginler, dizileri planlar ve ilerlemeyi gözler; zihinsel süreçleri erekleriyle uyumlu tutar ve hata çıktığında ya da koşullar değiştiğinde davranışın ayarlanmasına izin verir.
Bu alan şunları içerir: dürtüsel tepkilerin dizginlenmesi, bilişsel esneklik, işleyen bellek denetimi, planlama, amaç izleme, hata izleme, kendini düzeltme, görev değiştirme, önceliklendirme, eylemin düzenlenmesi ve öz düzenleme.
Üstbiliş
Üstbiliş, bilişin yansıtıcı katmanıdır. Düşünmeyi, öğrenmeyi ve anlamayı gözlenebilir kılar; bilgi boşluklarının görülmesine, izleklerin değerlendirilmesine, kesinliğin yargılanmasına ve zihinsel süreçlerin bilerek düzenlenmesine imkân verir.
Bu alan şunları içerir: kendini gözleme, hata farkındalığı, güven yargısı, öğrenme izlekleri, kendi öğrenmesini planlama, anlamayı izleme, kendi bilgi boşluklarını görme ve zihinsel süreçlerin bilerek düzenlenmesi.
Toplumsal biliş
Toplumsal biliş imkân verir: başka insanların niyetli, duygulu ve düşünen varlıklar olarak anlaşılmasına. Toplumsal işaretleri, niyetleri, rolleri ve bakış açılarını yorumlar; toplumsal durumlarda yerinde davranışı olanaklı kılar.
Bu alan şunları içerir: bakış açısı alma, zihin kuramı, duygu tanıma, toplumsal işaretlerin yorumlanması, niyet tanıma, bilişsel eşduyum, toplumsal kuralları anlama, başkalarını değerlendirme, güven yargısı ve aldatmayı sezme.
Duygusal biliş
Duygusal biliş, duygulanımın bilişsel olarak ele alınmasıdır. Duyguların nasıl tanındığını, yorumlandığını ve düzenlendiğini, ayrıca düşünceyi, yargıyı, dürtü denetimini ve davranışı nasıl biçimlendirdiklerini belirler.
Bu alan şunları içerir: duyguları tanıma, duygusal önemi değerlendirme, duygulanımı düzenleme, düşüncedeki duygusal çarpıtmaları fark etme, duygusal baskı altında dürtü denetimi ve duygusal olarak zorlayıcı durumlarda yerinde karar verme.
Zamansal ve ileriye dönük biliş
Zamansal ve ileriye dönük biliş eylemi yerleştirir: süre, sıra, gelecekteki gelişim ve sonuç yapısı içine. Öngörülü eylemi olanaklı kılar ve şimdiki kararların daha sonra açılacak sonuçlarla uyumlandırılmasına izin verir.
Bu alan şunları içerir: zaman duygusu, sıra anlayışı, gelecek planlaması, süre bilinci, süre kestirimi, ileriye dönük bellek, eylemi erteleme ve gelecekteki sonuçları şimdiki dürtülere karşı tartabilme.
Dilsel ve simgesel yetiler
Dilsel ve simgesel yetiler, bilişsel işlemeye ortak bir biçim verir. İm dizgeleri, anlam ve kurallar yoluyla bilginin adlandırılmasına, düşüncenin inceltilmesine, içeriğin sözle ya da yazıyla iletilmesine ve soyut ilişkilerin dilde, yazıda, sayılarda ve başka simgesel biçimlerde gösterilmesine imkân tanır.
Bu alan ayrıca ele alınır, çünkü dil, okuryazarlık, sayı okuryazarlığı ve im kullanımı kültürel olarak biçimlenmiş yeti alanlarıdır. Algıdan, bellekten ve düşünceden beslenseler de, kurala bağlı biçim aracılığıyla kendi yapılarını, aktarılabilirliği ve toplumsal işlevi geliştirirler.
Dil
Dil, anlamların anlaşılmasına, dile getirilmesine ve paylaşılmasına imkân verir. Ses ve im dizgelerini kavramlarla, dilbilgisiyle, söz diziminle, metin tutarlılığıyla ve iletişimin toplumsal amaçlarıyla ilişkiye sokar.
Bu alan şunları içerir: dili anlama, dil üretimi, söz varlığı, kavramsal anlama, dilbilgisel işleme, tümce anlama, metin anlama, sesbilimsel işleme, anlamsal işleme, edimbilimsel dil anlama, tartışmacı söylem ve anlatı yetkinliği.
Okuma
Okuma yoluyla yazılı imler dile, anlama ve bilgiye dönüşür. En temel düzeyinde okuma tek tek imleri tanır; daha gelişmiş düzeylerinde ise karmaşık metinlerin zihinsel kavranışını taşır.
Bu alan şunları içerir: görsel im tanıma, harf ve sözcük tanıma, sesbilimsel işleme, okuma akıcılığı, tümce anlama, metin anlama, anlamsal bütünleme, çıkarımlı okuma, eleştirel okuma ve yazılı bilginin var olan bilgiyle bütünleştirilmesi.
Yazma
Yazma, düşünceye düzenli ve kesin bir yazılı biçim verir. Düşünceleri, bilgiyi ve ilişkileri dile getirir; bunu yaparken planlamadan, düzenlemeden, üsluptan ve kendi metnini gözden geçirme yetisinden beslenir.
Bu alan şunları içerir: yazım, dilbilgisi, sözcük seçimi, tümce kurma, metin planlama, kavramsal yapılandırma, savın geliştirilmesi, yazılı anlatım, yazma akıcılığı, kendini düzeltme, üslupsal uyarlama ve dinleyiciye uygun sunum.
Sayı okuryazarlığı ve matematiksel düşünme
Sayı okuryazarlığı ve matematiksel düşünme, nicelikleri, büyüklükleri, ilişkileri, örüntüleri ve biçimsel yapıları tanımaya, karşılaştırmaya ve kullanmaya olanak verir. Sayılarla çalışmayı olanaklı kılar; aynı zamanda hesaplamanın ötesine geçen soyut, kurala bağlı ve ilişkisel düşünme biçimlerini taşır.
Bu alan şunları içerir: sayı duygusu, nicelik anlayışı, hesaplama, aritmetik düşünme, matematiksel akıl yürütme, oransal-mantıksal düşünme, cebirsel düşünme, istatistiksel düşünme, olasılıksal düşünme, ölçü anlayışı ve biçimsel simgesel anlayış.
Çeviri ve anlamın aktarımı
Çeviri, anlamı diller arasında taşır: kültürel bağlamlar ve im dizgeleri arasında da. Dilsel kesinliğe, anlamsal çözümlemeye, üslup yargısına ve anlamı başka bir biçimde yerinde aktarabilme yetisine dayanır.
Bu alan şunları içerir: diller arası geçiş, anlamın aktarımı, dil düzeyinin uyarlanması, deyimsel anlatım, anlamsal kesinlik, kültürel bağlamlandırma ve dinleyiciye uygun yeniden dile getirme.
İm işleme
İm işleme, soyut imlerin anlamın, niceliğin, kuralların, seslerin, uzamların ve dizilerin gösterimleri olarak işlemesine imkân verir. Birçok kültürel ve teknik yazım dizgesi için temeldir.
Bu alan şunları içerir: harfleri, sayıları, nota yazısını, matematiksel imleri, çizimleri, çizelgeleri, haritaları, piktogramları, formülleri, kodları ve başka biçimselleşmiş im dizgelerini.
Bilişsel–duyu-motor yetiler
Bilişsel–duyu-motor yetiler aracılık eder: zihinsel işleme ile bedensel eylem arasında. Bu düzeyde algı, dikkat, beden farkındalığı, uzamsal yargı, hareket planlaması ve geri bildirim, denetimli ve amaca yönelik başarımda bütünlenir.
Bu ulam gereklidir, çünkü birçok karmaşık yeti, düşünce ile hareketin etkileşiminden doğar. Yazma, müzik icrası, spor tekniği, dans, alet kullanımı ve zanaat yalnızca güce ya da devinirliğe değil, algının, planlamanın, zamanlamanın, düzeltmenin ve motor uygulamanın tam uyumuna dayanır.
Beden farkındalığı
Beden farkındalığı, bedenin konumunu, gerginliği ve devinimi içeriden kaydeder. Duruşu denetlemek, dengeyi ve hareketi yönetmek için gereken iç geri bildirimi sağlar.
Bu alan şunları içerir: propriosepsiyon, derin duyu, eklem konum duyusu, kas gerginliği, gerilme algısı, beden konumu duyusu ve hareket yönü duyusu.
Eylemde uzamsal yönelim
Eylemde uzamsal yönelim, bedeni, nesneleri ve çevreyi ortak bir uzam çerçevesinde ilişkilendirir. Hareketin bir amaca yöneltilmesine, uzamda konumlandırılmasına ve çevrenin koşullarına uyarlanmasına imkân verir.
Bu alan şunları içerir: uzamsal yönelim, uzaklık kestirimi, yön bilinci, bakış açısı değiştirme, uzamsal ilişkiler, beden–nesne ilişkileri ve hareketin uzamsal koşullara uyarlanması.
Göz–el ve göz–ayak eşgüdümü
Göz–el ve göz–ayak eşgüdümü çevirir: görsel algıyı ellerin ya da ayakların kesin, zamanlanmış eylemine. Eylemin görmeye dayandığı her yerde, hareketi hedefli, denetimli ve uyarlanabilir tutar: gerçek zamanda.
Bu alan şunları içerir: görsel yönlendirmeli hareket, hedefe yönelik hareket, kuvvet ayarlama, kesinlik izleme, yeniden ayarlama ve hareketli nesnelere uyarlanma.
Tepki verebilirlik
Tepki verebilirlik, algılanan bir uyaranı zamanında, yerinde eyleme çevirme yetisidir. Algıyı, dikkati, kararı ve hareketi hızlı bir sıraya sokar; tetikleyici ister beklenen olsun ister beklenmedik.
Bu alan şunları içerir: basit tepki, seçmeli tepki, başlama tepkisi, durma tepkisi, yön değiştirme ve beklenmedik değişimlere uyarlanma.
Zamanlama ve ritim
Zamanlama ve ritim, hareketi zaman içinde biçimlendirir. Eylemin başlangıcını ve süresini, bir hareketten ötekine geçişi ve hareketin müziğe, araca, bir rakibe, bir gruba ya da çevreye uyarlanmasını belirler.
Bu alan şunları içerir: hareket ritmi, vuruş duygusu, başlama anı, hareket süresi, hareket sıralaması ve dış yapılara zamansal uyarlanma.
Hareket planlaması ve sıralama
Hareket planlaması, bir eyleme amaçlanan biçimini verir. Amacı, yönü, kuvveti, tempoyu ve hareketin yolunu belirler; sıralama ise tek tek motor adımları tutarlı, amaca yönelik bir akışa dönüştürür.
Bu alan şunları içerir: amaca yönelim, adım sırası, kuvvet düzeyi, tempo, hareket yolu, eylem dizisi, çok adımlı hareketler ve geri bildirime göre planlamanın ayarlanması.
Hata düzeltme ve uyarlanma
Hata düzeltme saptar: amaçlanan ile yapılan hareket arasındaki açıklığı. Uyarlanma hareketi değiştirir: uygulama plandan saptığında, koşullar değiştiğinde ya da geri bildirim bir düzeltme istediğinde.
Bu alan şunları içerir: geri bildirim, kendini düzeltme, hareketin uyarlanması, yeniden ayarlama, öğrenme ilerlemesi, aksaklıklarla başa çıkma ve yineleme yoluyla iyileşme.
Motor öğrenme
Motor öğrenme, alıştırma, geri bildirim ve yineleme yoluyla güvenilir hareket örüntülerinin yavaş yavaş oluşmasıdır. Hareketler inceldikçe daha kararlı, daha tutumlu ve giderek kendiliğinden olur.
Bu alan şunları içerir: teknik edinimi, hareketin eniyilenmesi, otomatikleşme, uyarlanır motor öğrenme, dizi öğrenme, taklit ve motor izlencelerin kararlılaşması.
Motor yetiler
Motor yetiler yönetir: hareketin düzenli gerçekleştirilmesini. Duruşu biçimlendirir, hareket örüntülerini, kesinliği, eşgüdümü ve eylem dizilerini belirler; böylece bedensel eylemin niteliğini belirler.
Bu ulam, bilişsel–duyu-motor bütünleşmenin ardından gelir; çünkü algı ile hareket bir kez bağlandığında, bakış kayar: motor uygulamanın kendisine: hareketin uygulamada ne denli denetimli, amaçlı, eşgüdümlü, akıcı ve kararlı olduğuna.
Kaba motor beceriler
Kaba motor beceriler düzenler: geniş, tüm bedeni kapsayan hareketi. Devinirlik, gündelik eylem, temel sportif hareket ve bedensel bağımsızlık için motor tabanı sağlar.
Bu alan şunları içerir: yürüme, koşma, sıçrama, tırmanma, atma, kaldırma, taşıma, dönme ve döndürme, beden ağırlığını taşıma, ayağa kalkma ve oturma.
İnce motor beceriler
İnce motor beceriler, küçük ölçekte kesinliği yönetir. Ellerin ve parmakların ince denetimli hareketlerini, ayrıca gözlerin, ağzın ve sesin kesin denetimini kapsar; yazma, alet kullanımı, müzik icrası, biçim verme ve boğumlama için vazgeçilmezdir.
Bu alan şunları içerir: parmak becerisi, kavrama denetimi, el ve elle iş görme becerisi, kalem tutuşu, kesin yerleştirme ve ince kuvvet ayarı.
Eşgüdüm
Eşgüdüm, hareketin uzamsal, zamansal ve kuvvete ilişkin öğelerini birbirine uydurur. Ayrı motor bileşenleri bir bütün olarak düzenli bir harekete getirir: tek yapıda.
Bu alan şunları içerir: dengeyi, ritim yetisini, hareket birleştirme yetisini, kinestetik ayırt etme yetisini, uzamsal yönelim yetisini, tepki yetisini ve motor uyarlanabilirliği.
Denge
Denge tutar: bedeni kararlı, yerçekimine karşı, hareket sırasında ve dış bir sarsıntıya yanıt olarak. Ayakta duruşu, yürüyüşü, yön değiştirmeleri, spor tekniğini ve bedensel güvenliği taşır.
Bu alan şunları içerir: dural dengeyi, devinimli dengeyi, duruş denetimini, duruş uyarlamasını, hareket sırasında kararlılaşmayı ve denge sarsıntılarına verilen yanıtları.
Duruş denetimi
Duruş denetimi, hareketin, kuvvet aktarımının ve dengenin bağlı olduğu bölümsel kararlılığı korur. Gövde, leğen, omurga, omuz kuşağı ve baş duruşu için özellikle önemlidir.
Bu alan şunları içerir: gövde denetimini, duruş kararlılığını, eklem merkezlemesini, dik duruş hizasını, sürdürülen duruşların denetimini ve duruşun hareket isteklerine uyarlanmasını.
Praksi
Praksi, öğrenilmiş, amaca yönelik eylemin düzenlenmesidir. Amaçlanan bir eylemin zihinde tasarlanmasını, sıralanmasını ve uygulamada yerine getirilmesini sağlar; ister hareketle, ister taklitle, ister alet kullanımıyla.
Bu alan şunları içerir: ideomotor praksi, ideasyonel praksi, yapılandırıcı praksi, alet kullanımı, hareketlerin taklidi, eylem sıralaması ve günlük yaşam etkinlikleri için motor planlama.
Motor otomatiklik
Motor otomatiklik, alıştırılmış hareketleri kararlı, akıcı örüntülere dönüştürür; bunlar az bilinçli denetimle güvenilir biçimde yapılabilir. Dikkat yükünü azaltarak taktik kararlara, anlatım niteliğine ve değişen durumlara uyarlanmaya yer açar.
Bu alan şunları içerir: alışkanlık oluşumu, hareket akıcılığı, hareket güvenilirliği, azalmış dikkat yükü ve değişen koşullarda kararlı uygulama.
Bedensel başarım ve dayanıklılık
Bedensel başarım ve dayanıklılık, hareketi sürdürülebilir kılan bedensel kaynakları anlatır. Harekete gücünü, süresini, hızını, erimini, kararlılığını ve yinelenebilirliğini verir; bedensel yükün taşınıp taşınamayacağını, ona uyum sağlanıp sağlanamayacağını ve zamanla geliştirilip geliştirilemeyeceğini belirler.
Bu ulam motor yetilerin ardından gelir, çünkü iyi denetlenmiş hareket bile gerektirir: bir bedensel taban. Bir eylem ne denli düzenlenmiş olursa olsun, ancak güç, dayanıklılık, devinirlik, kararlılık, yük taşıma ve toparlanma onu taşımaya yettiğinde güvenilir biçimde yapılabilir ve zamanla inceltilebilir.
Güç
Güç, hareketin direnci yenmesini, tutmasını ve soğurmasını sağlar. Duruşu taşır, yük altında eklemleri korur ve gündelik bedensel isteklerin ve sportif başarımın gerektirdiği kuvveti sağlar.
Bu alan şunları içerir: azami gücü, patlayıcı gücü, kuvvette dayanıklılığı, tepkisel gücü, eşuzunluk (izometrik) gücü, kavrama gücünü, gövde gücünü ve işlevsel gücü.
Dayanıklılık
Dayanıklılık, bedenin çabayı sürdürmesini zaman boyunca ve yorgunluğa direnmesini sağlar. Kalp-dolaşım ve solunum işlevinden, metabolik destekten ve kasın yorgunluğa direncinden beslenir.
Bu alan şunları içerir: oksijenli dayanıklılığı, oksijensiz kapasiteyi, yerel kas dayanıklılığını, temel dayanıklılığı ve göreve özgü dayanıklılığı.
Sürat
Sürat, hızlı tepkinin, ivmelenmenin, hareketin yapılışının ve yön değiştirmelerin ardındaki sinir-kas niteliğidir. Sinir-kas etkinleşmesinin, eşgüdümün ve teknik uygulamanın birlikte işleyişinden doğar.
Bu alan şunları içerir: tepki süratini, hareket süratini, ivmelenme yetisini, hareket sıklığını ve eylem süratini.
Esneklik ve devinirlik
Esneklik, bedenin elindeki hareket genişliğini belirler. Devinirlik ise bu genişliğin etkin biçimde nasıl denetlendiğini ve işlevsel olarak nasıl kullanıldığını belirler: duruşta, teknik uygulamada, günlük yaşam etkinliklerinde ve sporda.
Bu alan şunları içerir: edilgin esnekliği, etkin esnekliği, eklem hareket genişliğini, kas uzayabilirliğini, uç genişlikte denetimi, ayrıca kalça, omuz, omurga ve ayak bileği devinirliğini.
Kararlılık
Kararlılık, beden bölümlerinin ve eklemlerin hizasını ve yük altında denetimini korumasını sağlar. Etkin kuvvet aktarımını taşır, hareket niteliğini korur ve denetimsiz telafi hareketini önler.
Bu alan şunları içerir: gövde kararlılığını, omuz kararlılığını, kalça kararlılığını, diz denetimini, ayak kararlılığını, eklem merkezlemesini ve denetimli kuvvet aktarımını.
Yük taşıma
Yük taşıma, bedenin bedensel yükle başa çıkma ve ona zamanla uyum sağlama yetisidir. Dokuların, dolaşım dizgesinin, sinir dizgesinin ve hareket dizgesinin bedensel zorlanmayı ne denli etkili soğurduğuna, düzenlediğine ve ondan ne denli toparlandığına bağlıdır; sürdürülebilir başarım gelişimi için vazgeçilmezdir.
Bu alan şunları içerir: antrenman taşıma, doku taşıma, yorgunluğa direnç, uyum sağlama kapasitesi, hastalıksal olmayan ağrı katlanımı ve sürdürülebilir yük taşıma.
Toparlanma
Toparlanma, bedensel yükün ardından hazır olmayı geri getirir ve uyum, pekişme ve yenilenen başarım için koşulları yaratır. Kassal, sinirsel ve metabolik onarımı taşır, antrenman etkilerini pekiştirir ve gelecekteki yükün üstesinden gelinmesini sağlar.
Bu alan şunları içerir: dinlenme ve toparlanma, uyku, kassal toparlanma, sinirsel toparlanma, metabolik toparlanma, uyum süreçleri ve yük yönetimi.
Kazanılmış beceriler ve uygulamalı yeterlik
Kazanılmış beceriler, altta yatan yetilerin gerçekleşmiş biçimidir. Bilişsel, dilsel ve simgesel, duyu-motor, motor ve bedensel temeller alıştırma, deneyim, öğretim, taklit, geri bildirim ve uygulama yoluyla kararlı eylem biçimlerine bütünlendiğinde doğarlar.
Bu son ulam tamamlar: çerçeveyi, önceki düzeyleri bir araya getirerek. Gerçek başarım bağlamlarında yetiler ender olarak tek başına işler: akademik çalışma, spor tekniği, müzik icrası, zanaat, mesleki örgütlenme ve gündelik eylem, her biri birkaç işlevsel alanı birleştirir: tutarlı bir biçimde, uygulamalı yeterlik olarak.
Akademik beceriler
Akademik beceriler, bilgi edinimini, çözümlemeyi, savlamayı, kaynak değerlendirmesini ve kesin bilimsel anlatımı bütünler. Dizgeli öğrenmenin ve araştırmaya dönük çalışmanın titizlikle yürütülmesine imkân verir.
Bu alan şunları içerir: akademik okumayı, alıntılamayı, özetlemeyi, savlamayı, araştırmayı, çözümlemeyi, yazmayı, kaynak değerlendirmesini, bilginin yapılandırılmasını ve sözlü ya da yazılı sunumu.
Mesleki beceriler
Mesleki beceriler, bilgiyi, örgütlenmeyi, karar vermeyi ve iletişimi işyerinde etkili eyleme çevirir. Alana özgü gerekleri pratik uygulamayla bağlar.
Bu alan şunları içerir: planlamayı, örgütlenmeyi, belgelemeyi, önceliklendirmeyi, sorun çözmeyi, karar vermeyi, iletişimi, yönetimi, teknik uygulamayı ve mesleğe özgü işleyişlerin oluşturulmasını.
Sportif beceriler
Sporda ustaca başarım hiçbir zaman salt teknik değildir. Tekniği; bedene hâkimiyet, algısal yargı, zamanlama, bedensel başarım ve taktik sezgiyle uyuma sokar ve yinelenen alıştırmayla inceltilir, düzeltmeyle ve spor dalının gereklerine uyarlanmayla.
Bu alan şunları içerir: koşu tekniğini, sıçrama tekniğini, yüzme tekniğini, top becerilerini, atma, vuruş ve itme tekniklerini, dövüş tekniklerini, cimnastik öğelerini, dans hareketlerini, tırmanma tekniğini, binicilik tekniğini ve taktik davranışı.
Müziksel ve sanatsal beceriler
Müziksel ve sanatsal beceriler, algıyı, belleği, motor denetimi, yaratıcılığı, anlatımı ve estetik yargıyı icra ve yaratma edimlerine çeker. Teknik ustalığı sanatsal niyetin hizmetine koşar.
Bu alan şunları içerir: çalgı icrasını, şarkı söylemeyi, ritmi, besteyi, çizimi, resmi, biçim vermeyi, dansı, oyunculuğu, yorumu, doğaçlamayı ve estetik biçimlendirmeyi.
Zanaat ve teknik beceriler
Zanaat ve teknik beceriler, gereci, aletleri ve uzamsal yargıyı kesin bir pratik işe dönüştürür. İnce motor denetime, planlamaya ve biçim vermek için düzeltmeye dayanır: birleştirmek, onarmak ya da nesneleri eski hâline getirmek ve teknik sorunları çözmek için — somut biçimde.
Bu alan şunları içerir: kesmeyi, biçimlendirmeyi, dikmeyi, yapmayı, birleştirmeyi, onarmayı, eski hâline getirmeyi, çizmeyi, ölçmeyi, alet kullanmayı ve teknik sorun çözmeyi.
Gündelik pratik beceriler
Gündelik pratik beceriler, günlük yaşamın bağımsızca yürütülmesine ve düzen içinde tutulmasına imkân verir. Zihinsel planlamayı, motor uygulamayı, toplumsal uyarlanmayı ve bedensel edim gücünü, gündelik isteklerin üstesinden gelindiği işleyişlere çevirir.
Bu alan şunları içerir: ev idaresini, yemek pişirmeyi, ulaşımı, öz bakımı, zaman düzenlemeyi, para yönetimini, resmi işleri, toplumsal eşgüdümü, gündelik yaşamda yön bulmayı ve pratik sorun çözmeyi.
Bedensel anlatım ve sahne icrası
Bedensel anlatım ve sahne icrası, bedensel varlığı ve motor denetimi anlatımcı biçime ve iletişime dönüştürür. Ses, soluk yönetimi, duruş, yüz ifadesi, el kol hareketi ve devinim, duyguyu aktarmak, toplumsal etki yaratmak ve estetik biçim kazanmak üzere biçimlendirilir.
Bu alan şunları içerir: bedensel anlatımı, sesi, soluk yönetimini, boğumlamayı, duruşu, el kol hareketini, yüz ifadesini, sahne varlığını, hareket niteliğini, hareket estetiğini, taklidi ve bedende cisimleşmeyi.
Sonuç
Bir bütün olarak alındığında bu çerçeve, insan yetisini katmanlı işlevsel bir dizge olarak betimler. Bilgi işlenir, anlam oluşturulur ve iletilir, eylem düzenlenir,
Bilişsel yetiler bilginin akışını düzenler. Dilsel ve simgesel yetiler düşünceyi, bilgiyi ve soyut ilişkileri, dile getirilebilir, paylaşılabilir ve aktarılabilir biçimlere dönüştürür. Bilişsel–duyu-motor yetiler zihinsel işlemeyi bedensel eyleme çevirir; motor yetiler ise hareketin gerçekleştirilmesini biçimlendirir.
Bedensel başarım ve dayanıklılık, bedensel çaba, kararlılık ve gelişim için kaynakları sağlar.
Kazanılmış beceriler bu düzeyleri alıştırılmış yeterlik biçimlerine bütünler.
İnsan başarımı, bu alanlar ayrı kalmadığında, bütünleşmiş bir tüm olarak birlikte işlediğinde doğar.